КРУГЛЫЙ СТОЛ «Коммуникативные практики актуализации памятников книжной культуры»



Фёльдвары Шандар (Földvári, Sándor, dr. univ.)

Выкладчык Дэбрэцэнскага ўніверсітэта, старшы навуковы супрацоўнік Венгерскай акадэміі навук
г. Дэбрэцэн/Будапешт, Венгрыя


БЕЛАРУСКІЯ РАРЫТЭТЫ Ў ВЕНГРЫІ, НАДРУКАВАНЫЯ Ў ВІЛЬНІ / ЕЎІ (VIEVIS), 1641, І Ў ВІЛЬНІ / СУПРАСЛІ 1692-96 – КРЫНІЦЫ ЎНІЯЦКАЙ ЦАРКВЫ І МІГРАЦЫІ КНІГ


 

↓ Тэзісы

Паважаныя Калегі!

Тэма майго дакладу тычыцца між іншым і беларускіх крыніц, а на самой справе маё пытанне заключаецца ў тым, што калі вядуцца даследаванні ў галіне старадрукаваных кніг, то гэтыя даследаванні могуць і павінны ахопліваць архіўныя матэрыялы – тым больш, сапраўдныя кнігазнаўцы болей сядзяць у архівах, чым у бібліятэках. Кнігі – гэта не толькі прадметы культурнай актыўнасці рэдактараў, друкарняў і чытачоў, а тым больш кнігі – гэта прадметы гаспадарчага жыцця, кнігі як такія з'яўляюцца прадметамі прыватнай і дзяржаўнай гаспадаркі. Тут я працягваю тую працу, якую пачаў ужо 22 гады таму ў Гродне, на канферэнцыях тагачаснага загадчыка Дзмітрыя Карава, добрага сябра венгерскіх гісторыкаў. А потым па маёй ініцыятыве на беларускім кангрэсе ў Каўнасе ў 2014 г. адбылася першы раз панэль, прысвечаная таму, якія сувязі Супрасльская друкарня мела з далёкімі тэрыторыямі, як напрыклад, з Габсбургскай імперыяй. Старшыня маёй панэлі быў сам Галенчанка, які таксама разглядаў пытанне аб тым, якую ролю адыгрываюць кнігі як прадметы грамадскага і гаспадарчага жыцця. Вось калі ведаем, што такая кніга, як Служэбнік Супрасльскай друкарні 1695 г., каштаваў у Габсбургскай імперыі як дзве каровы, а таксама ведаем, што даход звычайнага грэка-каталіцкага святара на працягу аднаго года быў роўны кошту адной каровы – то можам ужо пераканацца ў тым, што без мецэнатаў ні парафіяльныя святары, ні прыходы не маглі забяспечвацца ўсімі патрэбнымі кнігамі. Хоць у дадзеным прыкладзе я параўноўваю кошт кнігі з прыбыткам святара, а не з маёмасцю самога прыходу, але сутнасць справы ясная і ў гэтым выпадку.

Уніяцкая царква на тэрыторыі Габсбургскай імперыі

У нас у плынях стагоддзяў пражывалі розныя славянскія народы, якія прытрымліваліся візантыйскага абраду. Пасля прыняцця саюзу з Рымам, як і рыма-каталіцкія біскупы, так і свецкая ўлада імкнуліся падтрымліваць былых праваслаўных магчымасцямі навучання, нават імкнуліся забяспечваць іх богаслужбовымі кнігамі. А самі ўніяты прадстаўлялі ў нас вельмі недаразвіты пласт насельніцтва Венгерскага каралеўства. На паўночна-ўсходняй частцы былога Венгерскага каралеўства пражывалі русіны. У карпацкіх русінаў дзякуючы царкоўнай уніі развівалася культурная і грамадская эліта. У 16–17 стст. былая тэрыторыя Венгерскага каралеўства была размешчана ў трох частках: сярэдзіна і поўдзень, заваяваныя туркамі сталі правінцыяй Атаманскай (Турэцкай) імперыі; на ўсходзе Трансільванскае княства было васалам турэцкага султана; толькі вузкая стужка на заходняй і паўночнай частцы працягвала існаваць пад назвай «Венгерскага каралеўства»; манархамі ж былі Габсбургі, якія панавалі над сваімі аўстрыйскімі «спадчыннымі правінцыямі», а таксама над знявечанай Венгрыяй. Закарпацкая тэрыторыя з'яўлялася ўсходняй ускраінай гэтага Аўстра-Венгерскага каралеўства, пераважна вотчынай прынцаў Ракоцы, сям'і, якая падтрымлівала і распаўсюджвала кальвінскую Рэфармацыю і з'яўлялася супернікам Габсургаў. Унія (г.зн. злучэнне былых паслядоўнікаў праваслаўнай канфесіі з Рымам), якая прайшла ва Ужгарадзе ў 1646 г., дала магчымасць доступу закарпацкаму грэка-каталіцкаму русінскаму духавенству да адукацыі на ўзроўні еўрапейскай культуры. Супярэчны ж працэс да гэтага часу з'яўляецца прадметам дыскусій.

«Libri… charissimo pretio procurantur»

Так як закарпацкія русіны пражывалі на самай беднай частцы Венгерскага каралеўства, у выніку свайго эканамічнага недаразвіцця яны з цяжкасцю маглі сябе забяспечваць самымі неабходнымі богаслужбовымі кнігамі. Вымушаныя былі прывозіць службовыя кнігі з тэрыторыі польска-літоўскай дзяржавы, уключаючы і ўкраінскія друкарні. У сярэдзіне 18 ст. іх грэка-каталіцкі біскуп Мануіл Альшаўскі напісаў сваю справаздачу ў Рым аб канфесійным становішчы Мукачаўскага грэка-каталіцкага біскупства. У ёй падкрэсліваецца: «Liturgiales, Rituales et Doctrinales libri in vernacula lingua, defectu typographiae Ruthenicae et Valachicae in Regno Hungariae, quod est maximum detrimentum, ex Regno Poloniae, charissimo pretio procurantur» = «Кнігі літургічнага, богаслужбовага і багаслоўскага характару, на «народнай мове» – з-за адсутнасці друкарні русінскай і румынскай у Венгерскім каралеўстве (што вельмі шкада) – з Польскага каралеўства, за дарагі кошт прывозяцца» (крыніца апублікавана ў: Laczko, Michael: «Documenta spectantis regimen episcopi Mukačevensis Michaeilis Manuelis Olšavsky 1743–1767» Orientalia Christiana Periodica, 1959, 79, 1).

Антон Годзінка

А што тычыцца параўнання з каровай, спасылаемся на працы венгерскага гісторыка Антонія Годзінкі, які напісаў манаграфію па гісторыі Мукачаўскага грэкакаталіцкага біскупства і ў ёй прысвяціў главу богаслужбовым кнігам – хоць яго погляды шмат у чым ужо састарэлі. Што тычыцца архіўных крыніц, Антоній Годзінка ў гэтым крыху лепшы, чым у яго састарэлых высновах аб імпарце кніг з Расіі, што потым падверглася крытыцы і майго настаўніка Эстэр Ойтазі.

Па дадзеных Годзінкі, даход звычайнага парафіяльнага святара ў год – гэта кошт адной каровы. Кошт такой кнігі, як Служэбнік Супрасльскай друкарні 1696 г., набліжаўся ў Габсбургскай імперыі да кошту двух кароў, а таксама ведаем, што даход звычайнага грэка-каталіцкага святара на працягу аднаго года быў роўны кошту адной каровы – то можам пераканацца, што без мецэнатаў ні парафіяльныя святары, ні прыходы не маглі забяспечвацца ўсімі патрэбнымі кнігамі. Хоць у дадзеным прыкладзе я параўноўваю кошт кнігі з прыбыткам святара, не з маёмасцю самага прыходу, але сутнасць справы ясная і ў гэтым выпадку. Такім чынам, роля біскупаў-мецэнатаў мела вялізнае значэнне. Вось прыйдуць архіўныя дадзеныя, чым дапоўнім свае папярэднія працы, а таксама тыя даклады, што мы чыталі тут на беларускіх кангрэсах.

Мы ўжо закраналі вышэй, і больш падрабязна ў папярэдніх сваіх дакладах і працах, што ў Венгрыю трапіў асобнік супрасльскага Служэбніка, і ведаем ўладальніка. Ён быў інспектарам грэка-каталісцкіх семінарыстаў пры рыма-каталіцкай семінарыі г. Эгер у Паўночнай Венгрыі. Калі ў Коўне «толькі» канстатавалі факт, што супрасльская друкарня выпусціла такія кнігі, якія карысталіся вялікай папулярнасцю ў далёкіх землях, ужо ў Мінску дадалося, што ў канцы такога доўгага шляху не было магчымасці купіць такую каштоўную кнігу ні парафіяльным святарам, ні бедным інспектарам грэка-каталісцкіх семінарыстаў. Пры гэтым становішчы рыма-каталіцкі біскуп г. Эгер у Паўночнай Венгрыі лістом звярнуўся да ўніяцкага мітрапаліта г. Львоў у другой палове 18 ст. з просьбай пасылаць «нармальныя» (г.зн. каталіцкія) богаслужбовыя кнігі візантыйскай канфесіі для таго, каб у рыма-каталіцкай семінарыі даваць добрую адукацыю грэка-каталіцкім семінарыстам. За гэта прапаноўваў чырвонае вугорскае віно, таму што наша чырвонае віно было для польска-літоўскай дзяржавы таварам вялікага значэння. Вось гэтым я скончыў даклад у Мінску ў 2016 г.

А вось мы тут паказваем ліст мітрапаліта львоўскага (уніяцкага) да рыма-каталіцкага епіскапа г. Эгер у Паўночнай Венгрыі, у якім ён абяцае, што ёсць кнігі такога характару, якія венгерскі рыма-каталіцкі біскуп прасіў. Гэта значыць, уніяцкага характару. У пачатку ліста можам прачытаць на лацінскай мове, што «усе кнігі там маюцца такія, што вы прасілі». Так трапіў да нас і Служэбнік уніяцкага характару з Супрасля, таму што львоўскі ўніяцкі мітрапаліт лічыў гэта падыходзячым для навучання грэка-каталіцкіх святароў і перасылаў іншай Венгрыі.

На падобных падставах працягвалася перапіска і Пачаеўскай Лаўры з рыма-каталіцкім біскупам г. Эгер у Паўночнай Венгрыі. Маюцца і такія інвентары, у якіх назвы кніг на лаціне паралельна тлумачацца і кірыліцай, каб палегчыць справу рыма-каталіцкай царкоўнай адміністрацыі.

Эстэр Ойтазі

На ўсходзе Венгрыі размешчаны паломніцкі цэнтр Марыяпач, дзе абраз Маці Божай слезатачыў 3 разы на працягу двух стагоддзяў, таму стаў месцам паломніцтва вельмі вялікага рангу. Там пражывалі манахі-базільяне, якія абслугоўвалі паломнікаў. Разбураную бібліятэку рэканструявала мая настаўніца Эстэр Ойтазі. Там маюцца кнігі вельмі рарытэтныя, што заслугоўвае асаблівай цікавасці беларускіх калег.

Галенчанка, Кніга Беларусі, № 137.

Вільня ці Еўе? Мая настаўніца Эстэр Ойтазі прасіла з Масквы ад Каменевай ксеракопію тытульнага ліста, якога няма ў нашым асобніку. Так па гравюрах, застаўках, а таксама ініцыялах яны ідэнтыфікавалі з Каменевай, што кніга гэта тая, якую Галенчанка – Кніга Беларусі, пад нумарам № 137 – акрэслівае як «экзэмпляр Новага Запавету і Псалтыра, надрукаванага ў Вільні (або Еўі?), у 1641 г.», захоўваецца ў бібліятэцы ўн-та г. Дэбрэцэн у Венгрыі. У нас ёсць гэтая рарытэтная кніга. Нават у Беларусі няма! Я сумняваюся ў тым, што Вільня 100% павінна быць месцам выдання, паколькі ў Еўі выдаваліся паралельна (гл. Bandtkie J. S.: Historya drukarn w Krolestwie Polskiem i Wielkiem Księstwie Liiewskim. Kraków, 1826, том 1, стар. 120-122). Важна, што кнігай карысталіся, такім чынам, шлях і гандаль можам высветліць.

 

 



Цыганенко Александр Максимович

Кандидат технических наук, профессор
Руководитель Центра принтмедиаиндустрии ФГБОУ ДПО «Академия медиаиндустрии»
г. Москва, Россия


КУЛЬТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ: КНИГА – ВАЖНЕЙШЕЕ СРЕДСТВО КОММУНИКАЦИЙ. МУЗЕИ КНИГОИЗДАНИЯ И ПЕЧАТИ РОССИИ


 

 



Бондар Наталия Петровна

Кандидат исторических наук
Заведующая отделом старопечатных и редких книг Национальной библиотеки Украины имени В. И. Вернадского
г. Киев, Украина


ВИЛЬНЮССКАЯ ТИПОГРАФИЯ ЗАРЕЦКИХ-МАМОНИЧЕЙ И ЕЕ ПЕРВЫЕ ИЗДАНИЯ


 

↓ Тезисы

Возобновление кириллического книгопечатания в Вильнюсе в 1560–70-х годах после издательской деятельности тут в 1520-х гг. Франциска Скорины связывают прежде всего с именами братьев Кузьмы и Луки Мамоничей и печатника Петра Мстиславца, соратника Ивана Федорова, в книгоиздательской деятельности в Москве и Заблудове. Первым изданием, появившимся в результате сотрудничества П. Мстиславца с Мамоничами, стало, наверное, Четвероевангелие 1575 г. Никакими документальными сведениями об этом периоде работы типографии исследователи не располагают, известны лишь более поздние документы об имущественном конфликте и судебном разбирательстве между П. Мстиславцем и Мамоничами, о разрешении которого можно лишь догадываться. Основным источником информации об издании книги служат сведения послесловия Евангелия 1575 г. В них указано, что книга издана «умышлением и промышлением его милости пана скарбнаго старосты Упицкаго Ивана Семеновичя Зарецкаго, и брата его пана Зенова бурмистра места Виленскаго». Статус типографии и ее владельцев обозначены довольно нечеткой и расплывчатой формулировкой благодарности «их милости пану Иоанну, и пану Зеновию, таже и Козме и Лукашу Мамоничям, съ благоволениемъ нас приемлющим, и почихомъ в дому их сие дело строих…». Оканчивается послесловие упоминанием «трудившихся много грешнаго Петра Тимофеева сына Мстисловца».

Характер указанных сведений позволяет предполагать, что и Петр Мстиславец после Заблудова, прибыв в Вильнюс, пытался там также, как в это же время во Львове Иван Федоров, организовать собственную типографию, привлекая к работе денежные средства состоятельных Зарецких и Мамоничей, используя их дом для устройства типографии, поэтому и указано содействие Зарецких и Мамоничей, а не печатание книги в их типографии. В следующем издании П. Мстиславца – Псалтыри 1576 г. – говорится об издании книги «в славномъ месте Виленьском пребываючи в дому благочестивых мужей Козмы, и Лукаша Мамоничов, яко иот своих имъ стежании изообильно въ всем насъ довольствовати» без упоминания Зарецких, которые, вероятно, отошли от финансирования книгоиздательских дел. Однако П. Мстиславец выражает им благодарность и признательность: «По всему повинуяся вашему повелению, но милостивими будите богопочтеннии милостивыи пане скарбныи, и пане Зенове Зарецкии. Молюся вашимъ заповедемъ покорившуся, и приемлющу послушаниа»; и можем предположить, что инициатива по его приглашению в Вильнюс изначально исходила от Зарецких, а не от Мамоничей.

Перечисленные сведения дают возможность говорить о причастности к кириллическому книгопечатанию в Вильнюсе Ивана и Зиновия Зарецких. Однако типография в доме Зарецких начала работать несколькими годами ранее выхода в свет Евангелия, о чем свидетельствуют выходные сведения малоформатного Часовника 1568–1572 гг., редко упоминающегося в исследованиях. В его тексте место печатания книги обозначено таким образом: «в славном месте Виленьском, в дому и властним накладом их милости панов Ивана а Зенова Зарецьких»; Мамоничи здесь не упомянуты.

Часовник издан без указания времени публикации. Поскольку в его послесловии упомянуты король Польский и великий князь Литовский Сигизмунд ІІ Август (1544–1572 гг.) и митрополит Киевский, Галицкий и Всея Руси Иона ІІІ Протасович-Островский, занимавший кафедру в 1568–1577 гг., эти сведения позволяют датировать издание периодом с июня 1568 г. до июля 1572 г. Таким образом, мы можем четко говорить о типографии под протекцией братьев Зарецких, однако имя непосредственного печатника / типографа Часовника остается нам неизвестным. Это мог быть П. Мстиславец, поскольку известные биографические сведения о нем не противоречат его пребыванию в Вильнюсе, – его имя указано вместе с именем И. Федорова в заблудовском Евангелии учительном, печатавшемся с 8 июня 1568 г. по 17 марта 1569 г., но в следующем издании – Псалтыри з восследованием – работа над которой началась 26 сентября 1569 г. и завершилась 23 марта 1570 г., – имени П. Мстиславца уже нет, вероятно, он в это время уже выехал из Заблудова.

Экземпляры вильнюського Часовника 1568–1572 гг. являются редкостью, их известно три: в собраниях Бодлеянской библиотеки (Оксфорд), Ягеллонской библиотеки (Краков) и Российской государственной библиотеки (Москва). Я имела возможность поработать с краковским экземпляром Часовника. Издание напечатано достаточно профессионально и качественно, и не похоже на пробную работу печатников. В Часовнике использованы заставки, инициальные буквы нескольких размеров, цельностраничная илюстрация-заставка. Разнообразны и используемые при печатании издания технические приемы – набор с абзаца в начале текста и фигурная печать в конце. Кроме основного полууставного шрифта, использован как вспомогательный для заголовков шрифт Ф. Скорины, графически существенно отличающийся от шрифтов изданий И. Федорова и П. Мстиславца. В Часовнике также напечатаны инициальные буквы из изданий Ф. Скорины.

Обращает внимание обилие в издании составной орнаментики из оригинальных литых наборных украшений. На многих листах они использованы в виде разнообразных композиций. Так, на листе 16 напечатаны три строки из элемента трилистник, расположенные в шахматном порядке, дополненные другими литыми украшениями, похожими на стрелочки, на листе 57 об. – четыре трилистника в строку под текстом, на листе 110 об. – орнамент из пяти строк трилистников. Самая сложная композиция размещена на листе 131 об. – полная строка трилисников в завершении текста, пропуск в одну строку, и еще пять строк украшения, размещенных в шахматном порядке. На листе 140 об. – полоска из трилистников использована для разделения двух текстов. На листе 145 в конце текста – строка из трилистников, и после пропуска строки еще две строки в шахматном порядке. Другой литой наборный элемент в виде двух точек и горизонтальной волнистой стрелочки часто используется в завершении фрагмента текста. В конце книги на листе 148 под текстом размещена полоска стрелочек из восьми элементов.

В большинстве случаев комбинации из литых наборных украшений заменили собой такой элемент художественного оформления старопечатных книг, как гравированные концовки. И концовки, и наборные украшения в отличие от заставок и инициальных букв, не были обязательным атрибутом оформления кириллических рукописных книг и не сразу закрепились в печатных. Например, в московском Апостоле 1564 г. концовок нет (а информация о единичной концовке требует дальнейшего уточнения). Не использовал гравированные концовки в Евангелии 1575 г. и двух последующих книгах П. Мстиславец. В отличие от него, И. Федоров во львовских и острожских изданиях активно илюстрировал страницы текста художественными концовками.

Литые наборные украшения как элемент оформления книг в издательском репертуаре И. Федорова использованы только в острожских изданиях, где местная художественная орнаментика изготовлялась для иллюстрирования острожской Библии 1581 г., хотя мы ее встречаем в более ранних небольших изданиях. Но острожские наборные украшения, среди которых наиболее знаменит усатый херувим-украинец, отличаются от анализированных из вильнюсского Часовника 1568–1572 гг.

П. Мстиславец, на наш взгляд, отличающийся заметной сдержаностью и консервативностью подходов к художественному оформлению книг в сравнении с И. Федоровым, в своих самостоятельных вильнюсских изданиях ни концовок, ни литых наборных украшений ни разу не использовал. Даже при этих признаках приверженности к стилистически сдержанному, не отличающемуся разнообразием хужожественному стилю, при вполне возможном участии П. Мстиславца в работе над Часовником, он существенно отличается от его изданий. В то же время форма подачи выходных сведений в Часовнике сближает его с изданиями двух печатников, больше всего с заблудовским Евангелием учительным 1569 г.

Работавшего над Часовником мастера за стилистику оформления, в частности, активное использование большого количества литых наборных элементов, назовем «мастером наборных украшений». Поскольку никаких сведений о том, кто бы это мог быть из печатников, мы не имеем (отметим только заметный опыт в издательском деле), предпримем попытку его идентификации путем поиска схожих приемов в иллюстрировании книг. Пересмотр изданий, преимущественно кириллических, с целью выявления аналогичных литых украшений показал их наличие в Катехизисе (Несвиж, 1562), Евангелии (Тяпино, ок. 1580), Октоихе (Вильнюс, 1582), Евангелии учительном (Вильнюс, ок. 1580), Сборнике поучений Геннадия Схолария (Вильнюс, 1585–1586), Псалтыри с Часословом (Вильнюс, после 1593) и др. Найболее интересен среди перечисленных в контексте нашего исследования протестантский Катехизис 1562 г., изданный в несвижской типографии М. Кавечинского, С. Будного и Л. Крышковского. Кроме литых украшений, в Катехизисе использованы и стилистически схожие с Часовником заставки. При этом они существенно отличаются характером изображения от заставок в изданиях И. Федорова и П. Мстиславца. Непосредственным печатником несвижских изданий считается Даниэль Ленчицкий, который позднее гипотетически работал в типографиях Заславля и Лоска, а со средины 1570-х гг. занимался книгоизданием в Вильнюсе. Напрашивается вывод о его возможной работе в типографии братьев Зарецких над изданием Часовника 1568–1572 гг.

Композиции из подобных Часовнику 1568–1572 гг. литых украшений находим и в двух изданиях печати Василия Гарабурды – Октоихе 1582 г., имеющем выходные сведения, и в более раннем анонимном Евангелии учительном ок. 1580 г., которое по сходству шрифтов и орнаментики атрибутируется той же типографией. Наборные элементы в виде трилистника использованы в неоконченном Евангелии В. Тяпинского, напечатанном ок. 1580 г. Идентичные литые орнаменты встречаются и в некоторых более поздних вильнюсских изданиях типографии Мамоничей – Сборнике поучений Геннадия Схолария 1585–1586 гг., Псалтыри после 1593 г. и др.

Предметом нашего интереса стала также бумага краковского экземпляра. Формат издания в восьмерку позволяет различать на листе только четверть сюжетной филиграни, размещенную вверху либо внизу у корешка. Насколько можно судить по изученным фрагментам, в краковском экземпляре использовано не меньше трех видов бумаги, на которых идентифицируются филиграни Козел (или Шарфенберг) в картуше без короны, Годзава и еще одна, непонятного сюжета. Бумага обоих видов использовалась в местных изданиях этого времени.

Таким образом, изучение особенностей печати и художественного оформления Часовника 1568–1572 гг. позволяет сблизить его с изданиями несвижской протестанской типографии, с Евангелием В. Тяпинского, вильнюсскими публикациями издательств В. Гарабурды и Мамоничей. Вероятно, печатник, названный нами «мастером наборных украшений», не идентичен с И. Федоровым и П. Мстиславцем. Среди гипотетических мастеров упомянутых типографий можно назвать Д. Ленчицкого, редкие латиношрифтные издания которого требуют дальнейшого изучения и сравнения с издательскими особенностями Часовника 1568–1572 гг., опубликованного в недолговечной вильнюсской типографии И. и З. Зарецких.

 

 



Кнорринг Вера Вадимовна

Кандидат исторических наук
Заведующая научной библиотекой Санкт-Петербургского клинического научно-практического центра специальных видов медицинской помощи (онкологический)
г. Санкт-Петербург, Россия


ОПЫТ ЭКСПОЗИЦИОННОЙ РАБОТЫ С ЕВРЕЙСКОЙ КНИГОЙ ИЗ СОБРАНИЯ РНБ


 

↓ Тезисы

В современных библиотеках принято проводить книжные выставки –демонстрировать новые поступления или раскрывать ту или иную тему. Тематические выставки являются одной из самых действенных форм актуализации книжных памятников. Здесь библиотечное дело теснее всего смыкается с музейным, сохраняя при этом свою специфику: такие выставки не только прекрасно пропагандируют книгу, но и позволяют повысить читаемость. Ведь многие экспонаты на подобных выставках по окончании их работы предоставляют всем желающим для детального ознакомления.

В Российской национальной библиотеке (в прошлом – Императорская публичная) накоплен огромный опыт проведения книжных экспозиций и экскурсионной работы по ним. В XIX в. формат подобных мероприятий приближался к лекционному, в XX–XXI столетиях их направленность стала варьироваться в зависимости от читательского адреса. Однако общей тенденцией всех выставок является стремление ознакомить посетителей с малоизвестными изданиями, что, безусловно, способствует их актуализации.

В Восточном отделе РНБ (официально именуемом «Отдел литературы стран Азии и Африки») имеется обширная еврейская коллекция, которая, в свою очередь, подразделяется на фонды иврита и идиша. Наполнение книжных экспозиций по материалам этой коллекции кардинальным образом изменилось после Перестройки. Прежде всего, тогда был снят негласный запрет на еврейскую тематику, сохранявшийся в СССР десятилетиями. Затем из Отдела специального хранения вернулись тысячи книг. Не секрет, что в Спецхран чаще всего попадала литература, неугодная с идеологической точки зрения или произведения репрессированных авторов. В фонде идиша, о котором главным образом и пойдет речь, такие книги составляли едва ли не половину. Читателям они были совершенно не известны. Впрочем, в начале XXI в. весь фонд идиша можно было отнести к малоизвестным. Ведь при советской власти разрешали экспонировать лишь считанные издания на еврейских языках. Подъем еврейских исследований в России, ставший возможным после Перестройки, диктовал необходимость активизации выставочной работы с книжными собраниями данной тематики.

Подготовка выставок находилась в тесной связи с библиографированием фонда и работой по созданию электронной базы данных на его основе. Сплошной просмотр книг в процессе каталогизации позволил выделить перспективные для экспонирования группы изданий и наметить концепции будущих выставок. Одновременно с книжными экспозициями подготавливались выставки on-line, что всякий раз приводило к резкому расширению аудитории пользователей. Всего на сайте РНБ в разделе «Книжные экспозиции» опубликовано 30 виртуальных выставок по материалам фонда идиша. Рассмотрим их некоторые особенности.

Обращает на себя внимание обилие персональных экспозиций, т.е., книг, имеющих отношение к одному автору. В РНБ сложилась особая школа библиографирования, направленная на подчеркивание личностного начала в создании того или иного книжного памятника. При каталогизации фонда идиша также соблюдался этот принцип, что и определило указанную специфику книжных выставок. Среди них – как масштабные экспозиции, посвященные классикам еврейской литературы (Менделе Мойхер-Сфориму, И.Л. Перецу и Шолом-Алейхему) или плодовитым детским писателям (Лейбу Квитко, Ицику Кипнису), так и небольшие подборки, целью которых было привлечь внимание читателей к значимым явлениям еврейской культуры. Таковы выставки, посвященные крупному беллетристу Айзику-Мееру Дику, известнейшему поэту-песеннику Эльокуму Цунзеру, автору пособий по изучению идиша Семену Сандлеру и др. Нередко экспонировались переводы на идиш художественной литературы – например, произведений М.Ю. Лермонтова, С.Я. Маршака, – или научно-популярной (Н.А. Рубакина). В первом случае акцент был сделан на роль переводчиков и художников, оформлявших издания, во втором – на исторический контекст выпуска научно-популярных книг.

Персональный принцип ярче всего проявил себя в экспозиции, целиком состоявшей из литературы в жанре «Personalia», название которой представляло собой реминисценцию из Исхода, второй книги Библии: «И вот имена…». Здесь были представлены книги не только на идише, но и на иврите. Вообще, стремление к полиязычию также являлось важнейшей специфической чертой экспозиций фонда идиша. Книги на разных языках вошли в мемориальную выставку, открывшуюся сразу после смерти ленинградской писательницы М.Г. Рольникайте; детские книжки на языках народов СССР, включая идиш, были представлены на выездной выставке «Из сокровищницы отечественной детской литературы», состоявшейся в другом подразделении РНБ – в Доме Плеханова.

Наконец, еще одной особенностью книжных экспозиций фонда идиша явилось то, что многие из них были объединены в крупные циклы: «Памятные даты», «Еврейские книжные серии» и «Разнообразие детской литературы». Это максимально приблизило экспозиционную работу к научно-исследовательской, что позволило шире охватить тему, подметить важные закономерности и в конечном итоге ввести в научный оборот ценные издания, которые до этого не были востребованы. Строго говоря, таким внецикловым экспозициям, как жанровые выставки письмовников на идише или всевозможных букварей, тоже были свойственны черты книговедческого исследования. Но циклы выставок не только способствовали собственно актуализации книжных памятников, но и помогли поставить ряд проблем, связанных с их изучением. Прежде всего, это поиск информации, связанной с каждым из тех, кто причастен к появлению того или иного книжного памятника. Вся сложность такого поиска прекрасно видна на примере детских книг на идише, изданных в БССР.

В ходе исследования еврейской детской литературы такие издания были выделены в особую группу, которой автор настоящего сообщения, В. Кнорринг, посвятила доклад на форуме «Санкт-Петербург и белорусская культура», состоявшемся в РНБ в 2014 г. В этом докладе отмечалось: «Белорусским изданиям свойственна и еще одна особенность. Далеко не всегда на книге помещалась полная информация об авторском коллективе. Нередки случаи умалчивания имен переводчиков, но чаще всего опускались сведения о художниках» (цитируется по неопубликованной рукописи). Вот несколько конкретных примеров.

Удалось выяснить, что рассказы И. Кипниса под названием «Оа» оформил однофамилец автора Цфания Кипнис, сборник для малышей «Мурзя» – Исаак Мильчин, «Белорусскую сказочку» А. Александровича – Анатолий Волков, стихотворение А. Барто «Братишки» – Абрам Заборов, ученик матери А. Волкова, – а поэтичную сказку «Букашечка» – Анатолий Тычина. В ряде случаев подпись художника трудно однозначно расшифровать: так, книжку Е.Н. Дыло «Храбрейший Юрка» оформил художник, чье имя приведено в издании только на идише и допускает ряд вариантов русской транслитерации. В сборнике Н. Горелика «Юный певец» одна из картинок подписана по-русски, но подпись неразборчива. Изданий, где имя художника не указано вообще, можно привести достаточно много. Хотелось бы привлечь внимание исследователей хотя бы к трем из них – сборнику стихотворений А. Барто «Мальчик наоборот», сказке в стихах Якуба Коласа «Рак-усач», и ныне сохраняющей свою актуальность, и поэтической сатире Р. Баумволь «Берчик-неряха». В рисунках к каждой из этих книг прослеживается недюжинный талант иллюстраторов, пока что остающихся для нас неизвестными. Быть может, современные искусствоведы сумеют идентифицировать кого-нибудь из них по почерку? Это помогло бы восстановить еще одну страницу культуры довоенной Беларуси.

Выставки книг на идише, как правило, сопровождались активной массовой работой, прежде всего, экскурсиями по той или иной экспозиции. Также на их базе нередко проводились семинары, практические занятия студентов и другие подобные мероприятия, что в немалой степени способствовало популяризации изданий. Отзывы о выставках еврейской книги, опубликованные в различных средствах массовой информации, являются лучшим подтверждением этого. В экспозициях в основном были задействованы каналы визуальной коммуникации, т.к. идиш в силу обстоятельств сегодня уже перестал быть языком живого общения и превратился в предмет академического интереса специалистов. А вот иллюстрации в еврейской книге по-прежнему доступны всем. И даже теперь, когда активная выставочная работа с фондом идиша, к сожалению, прекращена, виртуальные выставки остаются инструментом актуализации памятников книжной культуры.

 

 



Кісялёва Лія Генадзьеўна

Кандыдат філалагічных навук, дацэнт
Старшы навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуразнаўства імя Я. Купалы, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі
г. Мінск, Беларусь


АКТУАЛІЗАЦЫЯ РУКАПІСНАЙ СПАДЧЫНЫ ЯЗЭПА ДРАЗДОВІЧА


 

↓ Тэзісы

Язэп Драздовіч вядомы перадусім як мастак, значна менш засвоена ягоная літаратурная спадчына. Многія яго тэксты да апошняга часу не публікаваліся і былі вядомыя нават не ўсім спецыялістам. Тое тычыцца, напрыклад, некаторых рукапісаў Драздовіча, якія захоўваюцца ў Вільні, у бібліятэцы Акадэміі навук Літвы (у зборах Віленскага Беларускага Музея імя Івана Луцкевіча). Сярод іх вылучаюцца некалькі сшыткаў і дзве адмыслова аформленыя Драздовічам самаробныя кніжкі (з прыгожымі, выкананымі ў стылістыцы дываноў-маляванак пераплётамі), дзе апісаны яго “начныя візіі” — “самнамбулістычныя” (як ён іх называў) падарожжы ў космас.

Самаробныя кнігі прысвечаны жыццю на Марсе і Сатурне. Усе астатнія тэксты распавядаюць пра краіны і гарады на Месяцы. Гэта “Аўрыя”, “У чорным лабірынце (у цяснінах цырка Платона)”, “Імбрыя”, “У мурах Трывежа”, “Альвазія”, “Жыццё на Месяцы”, “Трывеж”, “Пушча Заўрыдзія” і “Арыяполіс”.

Назвы месяцовых краін зусім не выпадковыя, іх можна расшыфраваць. Напрыклад, найменне краіны Імбрыі паходзіць ад назвы аднаго з так званых мораў на Месяцы — Marе Imbrium (Мора Дажджоў). Краіна Аўрыя атрымала сваю назву ад лацінскага слова “aurum” (“золата”) — менавіта гэты метал, паводле Я. Драздовіча, здабываецца тут.

Гэтыя рукапісы датуюцца 1932–1933 гг. У той час Драздовіч пасля звальнення з Наваградскай беларускай гімназіі жыў у Вільні. Сталай выкладчыцкай працы, на якую ён спадзяваўся, тут не знайшлося, толькі зрэдку ўдавалася крыху падзарабіць на афармленні кніг і часопісаў. Але, як гэта часта здаралася ў лёсе Драздовіча (і не толькі ў ягоным, між іншым), цяжкія жыццёвыя варункі далі надзвычайны творчы плён. Беспрацоўны Драздовіч меў цяпер дастаткова часу, каб нарэшце заняцца тым, што здавён вабіла, зачароўвала яго. Ён распачаў сваю вялікую касмічную Адысею.

Цэлымі днямі Драздовіч сядзеў у бібліятэцы, занурыўшыся ў кнігі па астраноміі, пісаў тэарэтычныя працы (накшталт “Нябесных бегаў”, якія яму ўдалося выдаць), дзе выкладаў уласныя, часам даволі экстравагантныя, касмаганічныя гіпотэзы. А начамі абстрактныя тэорыі і гіпотэзы ўвасабляліся ў яву-сон. Са свайго цеснага няўтульнага пакойчыка на паддашку Драздовіч выпраўляўся ў далёкія падарожжы — на Марс, Сатурн і Месяц, дзе бачыў чароўныя краявіды, разглядаў неверагодныя расліны, жывёл, наведваў нязнаныя краіны, гарады і назіраў жыццё тамтэйшых жыхароў.

Пасля ён скрупулёзна фіксаваў усё ўбачанае: запісваў і замалёўваў. Драздовіч не сумняваўся ў абсалютнай рэальнасці сваіх “візіяў”. Вяртаючыся з начных касмічных вандровак, ён перагортваў кнігі па астраноміі — шукаў і ў большасці выпадкаў знаходзіў там пацвярджэнне ўбачанаму ў снах.

Натуральна, гэтыя тэксты абсалютна, фенаменальна неканвенцыйныя. Паводле загалоўкаў і на першы павярхоўны погляд яны фармуюць у чытача пэўныя прадчуванні. Чытач спадзяецца на штосьці накшталт навуковай фантастыкі — а значыцца вострасюжэтны, дынамічны, захапляльны аповед з надзвычайнымі галавакружнымі прыгодамі. Але ў гэтых тэкстах няма ніякага сюжэту, а адзіная прыгода, якая тут адбываецца, можа быць асцярожна акрэсленая як “прыгода сузірання”. Ягоныя тэксты — не навуковая фантастыка з выдуманымі дзівоснымі персанажамі і захапляльнымі сюжэтамі, а дэталёвая дакументацыя яго астральных экспедыцый. Язэп Драздовіч не фантаст — хутчэй, яго можна назваць “дакументалістам”. Ён не імкнуўся нікога ўразіць дзівоснымі выявамі іншапланетнага жыцця ці вострасюжэтнымі аповедамі пра неверагодныя прыгоды, а хацеў максімальна скрупулёзна зафіксаваць усё ўбачанае падчас “астральных падарожжаў”, шчыра верачы, што гэта мае вялікае значэнне для навукі. Драздовіч надаваў сваім замалёўкам і нататкам з касмічных падарожжаў не толькі (і нават не столькі) мастацкую значнасць, але перадусім навуковую. Ён пісаў: “Раблю гэта не дзеля забавы… а дзеля навукі. Хто гэтаму не верыць, хай праверыць праз тэлескопы, і я пэвен, што бальшыну таго, што мной апісана, убачаць як на далоні”.

Падчас сваіх “астральных падарожжаў” мастак не бачыў ні дзівосных машын, ні мудрагелістых лятальных апаратаў. Паводле назіранняў Драздовіча, ступень развіцця іншапланетных цывілізацый не проста не пераўзыходзіць дасягнуты на Зямлі тэхнічны ўзровень, а саступае яму. Максімум, што бачыў мастак у сваіх снах, а пасля намаляваў і апісаў, — гэта сям-там пракладзеныя чыгуначныя шляхі і электрычнае асвятленне ў некаторых гарадах на Месяцы.

Па сцверджаннях Драздовіча, у іншапланецян няма ні лятальнай тэхнікі, ні радыё. Таму, калі зямляне жадаюць наладзіць міжпланетарныя кантакты, адзінае выйсце — самім паляцець у космас. У рукапіснай кнізе “Дзе мы і хто мы” (1937) Язэп Драздовіч змясціў распрацаваны ім праект ракеты (“міжпланетарнай тарпеды”) для касмічных падарожжаў і нават дэталёвы спіс рэчаў, што спатрэбяцца зямлянам, якія выправяцца на іншыя планеты.

Гэтая кніга, якая захоўваецца ў Мінску, у Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Я. Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, дагэтуль не публікавалася. Яна займае адмысловае месца ў рукапіснай спадчыне Драздовіча. Тут ён не толькі абагульняе веды пра жыццё ў космасе, назапашаныя падчас сваіх “астральных падарожжаў”, але і выкладае ўласныя погляды на паходжанне планет Сонечнай сістэмы і на гісторыю чалавецтва, а таксама распавядае, адкуль у яго з’явілася захапленне астраноміяй.

Зачараваўшыся творчасцю Я. Драздовіча, я паступова публікую раней не друкаваныя яго тэксты. Вельмі важнымі лічу публікацыі на адмысловым прысвечаным мастаку сайце https://drazdovich.by

Адзін з найбольш цікавых праектаў, у якім я брала ўдзел, — стварэнне віртуальнага мультымедыйнага “архіва-музея” Язэпа Драздовіча, які дазволіў аб’яднаць працы мастака з розных беларускіх і замежных калекцый і зрабіць іх даступнымі шырокай аўдыторыі і спецыялістам, папулярызаваць яго творчасць. Гэтая праца з’яўляецца складнікам праекта “Сусвет Язэпа Драздовіча”, ажыццёўленага ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь (куратар — вядучы навуковы супрацоўнік музея Вольга Архіпава). Гэты электронны рэсурс размешчаны ў інфакіёску ў пастаяннай экспазіцыі, а больш сціслая яго версія — на афіцыйным сайце Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі.

Віртуальны “архіў-музей” дае магчымасць вырашыць адну істотную праблему, пра якую варта сказаць больш падрабязна. Справа ў тым, што жывапісныя, графічныя творы Язэпа Драздовіча і яго тэксты цяжка разглядаць у адрыве, ізалявана, яны ўзаемадапаўняльныя, узаемапранікальныя і складаюць адзіны непарыўны — мудрагелісты і чароўны — мастацкі свет. Асабліва гэта датычыцца беспрэцэдэнтнага “касмічнага праекта” Язэпа Драздовіча. Большасць яго жывапісных і графічных прац, прысвечаных жыццю на Месяцы, Марсе і Сатурне, папросту немагчыма цалкам зразумець без ведання тэкстаў, дзе апісваюцца яго “астральныя падарожжы” ў космас. Можна сказаць, што ў дадзеным выпадку мастацкія творы пры ўсёй іх самадастатковасці з’яўляюцца своеасаблівымі ілюстрацыямі да тэкстаў.

Але, калі ў 1945 годзе быў ліквідаваны Беларускі Музей у Вільні (куды Язэп Драздовіч перадаваў амаль усе свае працы), частка калекцыі патрапіла ў Мінск (у тым ліку многія графічныя і жывапісныя творы мастака), а большасць назапашанага засталася ў Літве (сярод іншага — і шэраг тэкстаў Драздовіча). У выніку атрымалася так, што ў Мінску (у тым ліку ў Нацыянальным мастацкім музеі) захоўваецца пэўная колькасць досыць таямнічых твораў Язэпа Драздовіча, сэнс якіх часта нялёгка расшыфраваць, а ключы да гэтых загадак знаходзяцца ў Вільні. Таму публікацыя гэтых тэкстаў у Беларусі падаецца вельмі актуальнай.

Ідэя стварэння інтэрактыўнага віртуальнага “архіва-музея” якраз і заключаецца ў тым, каб не толькі максімальна поўна прэзентаваць жывапісныя і графічныя творы Язэпа Драздовіча касмічнай тэматыкі, але і дапоўніць іх адпаведнымі ўрыўкамі з тэкстаў мастака, якія тлумачаць сэнс выяваў. Здаецца, немалаважна, што ўрыўкі падаюцца не толькі ў арыгінале, але і ў перакладзе на рускую і англійскую мовы.

 

 



Станіславенка Ганна Рыгораўна

Аспірант, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі
г. Мінск, Беларусь


КНІЖНАЯ КУЛЬТУРА ПРАЗ СУЧАСНЫЯ СРОДКІ: АЎДЫЯГІДЫ І КНІЖНЫЯ ПОМНІКІ


 

↓ Тэзісы

Уступ

Восенню 2019 года аўтар даклада паўдзельнічаў у працы канферэнцыі "Музейны лічбавы саміт", якую некалькі разоў на год арганізоўвае англійская асацыяцыя MuseumNext. На гэтай канферэнцыі ў Амстэрдаме сабраліся прадстаўнікі буйнейшых еўрапейскіх музеяў. Таксама там прысутнічалі арганізацыі, якія ствараюць розныя тэхналогіі для музейнай дзейнасці. Усе выступленні былі прысвечаны таму, як інфармацыйныя тэхналогіі дапамагаюць музеям: для прыцягнення наведвальнікаў і для працы з імі; для працы з калекцыямі. У фокусе былі падкасты (аўдыязапісы, радыё), аўдыягіды, тэхналогіі дапоўненай рэальнасці, штучны інтэлект і машыннае навучанне. Гэта канферэнцыя адлюстравала трэнды якімі жывуць адныя з найпапулярнейшых музеяў Еўропы. У Беларусі, безумоўна, таксама выкарыстоўваюць сучасныя тэхналогіі ў музеях для таго, каб распавесці пра свае экспанаты, паказаць іх у іншым ракурсе, у якім не магчыма паказаць у вітрыне класічнай экспазіцыі. Адной з такіх тэхналогій, якая была заўважана ў выкарыстанні да кніжных помнікаў, з’яўляецца аўдыягід.

Аўдыягід – што гэта і для чаго?

Аўдыягід – сучасны інструмент для папулярызацыі гісторыка-культурнай спадчыны, сродак міжкультурнай камунікацыі паміж музеям і турыстам. Гэта від экскурсіі з запісаным галасавым каментарыем да славутасці, музейнага экспаната, які прайграецца на адмысловым абсталяванні з пэўнай навігацыйнай мадэллю.

Аўдыягіды накіраваны на вырашэнне некалькіх практычных задач: забеспячэнне інфармацыяй практычнага характару; прадстаўленне інфармацыі культурна-гістарычнага і забаўляльнага зместу; праектаванне даступнага асяроддзя для слабабачачых людзей; папулярызацыя гісторыка-культурнай спадчыны; інфарматызацыя культурных устаноў; пасрэдніцтва ў міжкультурнай камунікацыі.

Аўдыягіды ў музеях

За апошняе дзесяцігоддзе аўдыягіды сталі кампанентам беларускага турыстычнага дыскурсу. У Мінску аўдыягіды выкарыстоўваюць у 7 з 56 (12,5 %) музеяў. Ёсць прыклады аўдыягідаў, якія былі падрыхтаваны для абслугоўвання часовых выстаў, такіх як: міжнародны выставачны праект «Сальвадор Далі» у Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь (2019 год); віртуальны гід Bakst па міжнароднай мастацкай выставе «Час і творчасць Льва Бакста» (2016 год); аўдыягід «Беларусь і Біблія» па выставе ў Музеі кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі (2018 год). Выкарыстоўваюць дадзеную тэхналогію таксама ў рэгіянальныя ўстановах: Навагрудскі гістарычна-краязнаўчы музей, Музей-сядзіба М. К. Агінскага, Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік, Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік “Нясвіж”, замковы комплекс “Мір” і іншыя.

Аўдыягіды і кніжная культура

Добры прыклад выкарыстання аўдыягіда для папулярызацыі кніжнай культуры – аўдыягід «Беларусь і Біблія» да аднайменнай выставы. Міжнародная выстава «Беларусь і Біблія» праходзіла з 20 верасня па 21 кастрычніка 2018 года ў Музеі кнігі Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі. Выстава была прысвечана гісторыі Бібліі і яе шляху да Беларусі. На ёй дэманстраваліся кніжныя помнікі (гліняныя таблічкі, скруткі, папірусы, рукапісныя і друкаваныя кнігі, гравюры) з фондаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі і кніжных збораў Вялікабрытаніі, Ізраіля, ЗША і Паўднёвай Карэі. З мэтай навігацыі і каб даць магчымасць наведвальнікам вывучаць экспанаты самастойна, быў падрыхтаваны аўдыягід «Беларусь і Біблія». Дадзеная распрацоўка была рэалізавана лабараторыяй распазнавання і сінтэзу маўлення АІПІ НАН Беларусі і Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі. Аўдыягід прадстаўляе кароткую інфармацыю пра кожны экспанат на трох мовах (беларускай, рускай, англійскай), рэалізаваны праз дадатак для мабільных аперацыйных сістэм Ois і Android і размешчаны на вэб-сайце.

Яшчэ адзін прыклад “кніжнага” аўдыягіда прысвечаны аднаму, але фундаментальнаму выданню. Да Дня беларускай навукі ў 2020 супрацоўнікі аддзела сучаснай беларускай мовы Інстытута мовазнаўства падрыхтавалі аўдыягід пра Агульнаславянскі лінгвістычны атлас (АЛА). Мэта работы над АЛА – устанаўленне генетычных, тыпалагічных агульнасцей і адрозненняў сучасных славянскіх моў на падставе картаграфавання рэфлексаў праславянскіх галосных і лексічных найменняў. Выконваючы дадзеную мэту навукоўцы славянскіх краін рыхтуюць лінгвістычныя карты, складаюць картаграфічныя легенды з каментарыямі да іх, інтэрпрэтуюць беларуска-славянскія адпаведнасці на розных узроўнях структуры мовы. Не толькі навуковая праца заслугоўвае павагі, але таксама і самі друкаваныя тамы: гэта вялікія па памеры і аб’ёму выданні, прыкладна фармату А3, дзе на кожнай стронцы размешчаны карты славянскіх краін з пазнакі фанетычных, лексічных і інш. асаблівасцей моў.

Для таго, каб патлумачыць спецыфіку, карысць і неабходнасць гэтай праца менш навуковай, а значыць больш даступнай мовай, у сучаснай форме быў выкарыстаны фармат аўдыягіда. Гісторыя АЛА, праца над ім і змест былі разбіты на ўмоўныя “экспанаты” ці пункты: невялікія па памеры тэксты, як у пісьмовым так і ў агучаным выглядзе лепш успрымаюцца, што даказваецца на практыцы і зафіксавана ў рэкамендацыяй па стварэнні аўдыягідаў.

Тэксты напісаны навукова-папулярнай мовай, ёмка, з меншым выкарыстаннем складаназалежных сказаў і навуковай лексіцы. Тэксты дапоўнены прыкладамі, зваротам да слухача (“можаце пабачыць у нашым аўдыягідзе” і інш.). Ніжэй пададзены адзін з тэкстаў аўдыягіда.

Пункт 1: АЛА – што гэта?

Агульнаславянскі лінгвістычны атлас, ці скарочана АЛА, – гэта вялікі міжнародны праект па даследаванні фанетыкі, граматыкі, лексікі і семантыкі ва ўсіх славянскіх мовах. На картах АЛА бачна, як, напрыклад, адну і тую рэч называюць у рэгіёнах Беларусі, Украіны, Польшчы, Расіі і іншых славянскіх краін. Так, у АЛА можна паглядзець у якіх дыялектах прыгожую кветку, што цвіце сінімі кветкамі, называюць васільком ці валошкай і ці гэтак яе называюць, напрыклад, у Балгарыі. Атрымліваецца, што на Беларусі назва васілёк ужываецца на тэрыторыі паўночна-ўсходняга дыялекту, а яшчэ яна пашырана ў рускіх дыялектах і рэдка адзначаецца ва ўкраінскіх. А вось назва валошка на Беларусі распаўсюджана на тэрыторыі паўднёва-заходняга дыялекту, шырока ўжываецца ва ўкраінскіх дыялектах, а таксама на мяжы з імі ў некалькіх рускіх пунктах. У Балгарыі гэта квета – sinčec або mitlička.

Варта адзначыць, што праца над АЛА мае міжнародны характар. Аўдыягід – даступная форма для таго, каб і замежныя калегі выкарысталі гэта для папулярызацыі сваёй працы на сваё й радзіме. Таксама гэта дае магчымасць данесці моўныя асаблівасці з прыкладамі і запісамі гаворак той ці іншай мясцовасці. Аўдыягід дазваляў прывязаць такія запісы да канкрэтнага месца: гэта надае інтэрактыўнасць і эмпірычнае ўспрыняцце інфармацыі.

Размешчаны аўдыягід на платформе izi.TRAVEL, якая дазваляе доступ да створанага аўдыягіда з любой кропкі свету, дае магчымасць рэдагаваць, абнаўляць змест анлайн. Гэты аўдыягід мае чатыры мовы (беларускай, руская, польская, англійская): пра напісанні тэкстаў улічвалася шматмоўнасць гіда, таму аўтары імкнуліся пазбягаць выкарыстання нацыянальных, спецыфічных для Беларусі, рэалій і пры неабходнасці іх адразу тлумачылі. Гукавы матэрыял аўдыягіда суправаджаецца тэкставым і выяўленчым: гэта аблягчае ўспрыняцце інфармацыі на слых і дае магчымасць патлумачыць складаныя фанетычныя з’явы.

Безумоўна, аўдыягіды не з’яўляюцца нечым інавацыйным для беларускіх музеяў. Але зараз гэта тэхналогія стала даступнай, простай для распрацоўкі і выкарыстання і можа служыць як пасярэднік паміж чалавекам і кніжным помнікам.

 

 



Ашуева Вера Яўгенаўна

Вядучы навуковы супрацоўнік філіяла Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка Музей беларускага кнігадрукавання
г. Полацк, Беларусь


ПРАЕКТ «МУЗЕЙНАЯ АКТУАЛІЗАЦЫЯ ПЕРШАГА БЕЛАРУСКАГА ДАСЛЕДАВАННЯ ПАЭЗІІ СІМЯОНА ПОЛАЦКАГА СА ЗБОРУ НАЦЫЯНАЛЬНАГА ПОЛАЦКАГА ГІСТОРЫКА-КУЛЬТУРНАГА МУЗЕЯ-ЗАПАВЕДНІКА»


 

↓ Тэзісы

У 1994 г. у Полацку, на радзіме славутага асветніка, беларускага і рускага пісьменніка, педагога Сімяона Полацкага, была створана мемарыяльная экспазіцыя — Музей-бібліятэка Сімяона Полацкага. На працягу 25-ці гадоў музей з'яўляецца не толькі адным з самых папулярных музеяў Полацка і Беларусі, але таксама навуковай лабараторыяй для збору і вывучэння матэрыялаў, звязаных з жыццём і дзейнасцю вядомага палачаніна.

Пачынаючы з 1999 г., кожныя 5 гадоў на базе Музея-бібліятэкі праводзіцца Міжнародная навуковая канферэнцыя, якая збірае даследчыкаў Беларусі, Расіі, Украіны і іншых краін для абмеркавання шырокага кола пытанняў, звязаных з біяграфіяй Сімяона Полацкага і характарыстыкай яго эпохі.

21—22 лістапада 2019 г. адбылася V Міжнародная навуковая канферэнцыя «Сімяон Полацкі: светапогляд, грамадска-палітычная і літаратурная дзейнасць», прысвечаная 390-годдзю з дня нараджэння Сімяона Полацкага і 25-годдзю Музея-бібліятэкі Сімяона Полацкага. Падчас канферэнцыі адзін з яе удзельнікаў, кандыдат філалагічных навук, дацэнт кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ Уладзімір Георгіевіч Кароткі, перадаў у фонды музея-запаведніка ўнікальны рукапіс дысертацыі М. І. Прашковіча, якая з'яўляецца першым айчынным даследаваннем, прысвечаным творчасці Сімяона Полацкага.

Мікалай Іванавіч Прашковіч (1932—1983) — беларускі літаратуразнаўца, крытык і перакладчык, адзін з аўтараў кніг «450 год беларускага кнігадрукавання» (1968), «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» (1968), «Очерки истории философской и социальной мысли Белоруссии (до 1917 г.)» (1973), а таксама шматлікіх публікацый у перыядычным друку — артыкулаў, рэцэнзій, перакладаў з украінскай мовы. У 1970 г. выйшла падрыхтаваная ім кніга «Францішак Скарына — беларускі першадрукар» з серыі «Школьнікам — аб гісторыі БССР». Планавалася такая ж пра Сімяона Полацкага.

У 1965 г. М. Прашковіч абараніў дысертацыю па тэме «Паэзія Сімяона Полацкага (Ранні перыяд — 1648—1664 гг.)» на атрыманне навуковай ступені кандыдата філалагічных навук, падрыхтаваную пад кіраўніцтвам доктара філалагічных навук І. П. Яроміна (г. Ленінград). Дысертацыя, у якой даследчык звярнуўся да ранняй, да гэтага часу практычна не даследаванай творчасці паэта XVII ст., выкарыстоўваючы пры гэтым матэрыялы, што знаходзяцца за межамі Беларусі, засталася неапублікаванай і таму амаль не вядомай шырокай грамадскасці.

Рукапіс на дадзены момант існуе ў адзіным экзэмпляры. Выданне дысертацыі дазволіць зрабіць унікальную крыніцу даступнай шырокаму колу навукоўцаў і ўсіх, хто цікавіцца жыццём і творчасцю Сімяона Полацкага.

Музейная актуалізацыя першага беларускага даследавання паэзіі Сімяона Полацкага прадугледжвае як падрыхтоўку да выдання тэксту дысертацыі, так і шэраг мерапрыемстваў (выстава, сустрэчы з вядомымі даследчыкамі, відэа-інтэрв'ю, музейна-педагагічныя заняткі, навуковыя даклады, публікацыі, лекцыі і інш.), што паспрыяе пашырэнню ведаў пра дасягненні беларускай навукі, дапаможа вярнуць незаслужана забытае імя таленавітага даследчыка Міколы Прашковіча.

Мерапрыемствы праекта ўзнімуць на новы ўзровень практычную музейную дзейнасць, паўплываюць на развіццё музея праз стварэнне новага раздзела экспазіцыі, прысвечанага гісторыі навуковага вывучэння спадчыны Сімяона Полацкага, актывізуюць асветніцкую дзейнасць музея і паспрыяюць падтрыманню іміджу музея як навуковага і культурнага цэнтра сярод музейнай і навуковай супольнасці.

 

 



Кулинок Ольга Ивановна

Магистр филологических наук
Учитель русского языка и литературы, УО «Полоцкая государственная гимназия № 1 имени Ф. Скорины»
г. Полоцк, Республика Беларусь


ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СИСТЕМЫ ПРИЕМОВ РАБОТЫ С ТЕКСТОМ НА УРОКАХ РУССКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ НА II СТУПЕНИ ОБЩЕГО СРЕДНЕГО ОБРАЗОВАНИЯ КАК ЭФФЕКТИВНОЕ СРЕДСТВО РАЗВИТИЯ ЧИТАТЕЛЬСКОЙ ГРАМОТНОСТИ


 

↓ Тезисы

Актуальность. В связи с участием Беларуси в международной программе по оценке образовательных достижений учащихся PISA растет интерес к вопросу о формировании читательской грамотности на различных уроках. Исследование PISA оценивает подготовку учащихся к жизни, это и является главным его отличием от других международных исследований.

В рекомендациях по совершенствованию читательских умений учащихся учреждений общего среднего образования приводятся следующие выводы: в среднем 15% пятиклассников и 35% восьмиклассников испытывают затруднения при выполнении заданий, в которых требуется найти информацию, заданную в явном виде; в среднем 60% пятиклассников и 70% восьмиклассников не справляются с заданиями, в которых требуется интегрировать и интерпретировать информацию, анализировать и оценивать содержание текста [2].

Цель опыта: развитие читательской грамотности учащихся на уроках русской литературы на II ступени общего среднего образования посредством использования системы приемов работы с текстом.

Ведущая идея опыта: развитие читательской грамотности учащихся необходимо для обучения, для эффективности дальнейшей профессиональной деятельности, участия в жизни общества, для организации личной жизни.

Теоретические основы. По определению PISA, читательская грамотность – это способность человека понимать и использовать письменные тексты, размышлять о них и заниматься чтением для того, чтобы достигать своих целей, расширять свои знания и возможности, участвовать в социальной жизни [3]. Презентацию и обсуждение первых результатов международной программы PISA-2009 в России представил Цукерман Г.А. (Российская Академия образования). В Беларуси анализ международной программы по оценке образовательных достижений учащихся PISA представлен Корчаловой Н.Д. (БГУ) на основании данных, предоставленных координатором исследований PISA в России Ковалевой Г. С. В Беларуси статьи по данной теме можно встретить у Чечета В.В. [3], Феськова Н.С.[4].

Сущность опыта. На каждом этапе работы с текстом использую определённую группу приёмов, комбинируя различные формы организации деятельности учащихся. На дотекстовом этапе эффективными в использовании являются такие приемы, как феномен, ассоциативный куст, прогноз по заголовку и др. (табл.1).

Таблица 1 – Приемы работы на дотекстовом этапе

Уровень работы над текстом   Формы работы    
  Индивидуальная Парная Групповая Фронтальная
Уровень слова Ассоциативный куст, корзина идей, феномен. Ассоциативный куст, корзина идей, прогноз по заголовку, феномен. Ассоциативный куст, корзина идей, прогноз по заголовку, феномен. Ассоциативный куст, корзина идей, мозговой штурм, прогноз по заголовку.
Уровень структуры и содержания Прогноз по заголовку. Таблица «тонких» и «толстых» вопросов, пословица. Таблица «тонких» и «толстых» вопросов, пословица. Верите ли вы, что…, пословица.

 

Особый интерес у учащихся вызывает использование приема «Феномен». Он актуален при отсутствии учебного времени на интересные, курьезные факты из жизни писателя или поэта. Например, на уроке знакомства с творчеством А.С. Пушкина в 5 классе можно предложить текст, выделив слова: Яковлева, Сказка о медведице, Михайловское, арабчик, братья Гримм. Занимательные ключевые слова, фразы могут заинтересовать учащихся, которые после занятия захотят сами изучить данный материал.

На этапе текстовой деятельности организую чтение с остановками, т.е. чтение текста с использованием системы вопросов, основанной на таксономии учебных целей по уровням познавательной деятельности, что придумал Б. Блум, американский психолог и педагог [1, с. 50]. Интересной считаю модификацию этой системы российского педагога И.О. Загашева, который предлагает работать с текстом по простым, уточняющим, интерпретационным, творческим, оценочным и практическим вопросам.

На послетекстовом этапе большинство из приемов призваны организовать работу над структурными элементами текста и осмыслением содержания прочитанного (табл.2).

Таблица 2. Приемы работы на послетекстовом этапе

Уровень работы над текстом   Формы работы    
  Индивидуальная Парная Групповая Фронтальная
Уровень слова Паспорт героя, прием «3 из 15», письмо с пробелами. Акростих, гексы, интеллект-карта, кластер, паспорт героя, прием «3 из 15». Акростих, гексы, интеллект-карта, кластер, паспорт героя, прием «3 из 15». Кластер, паспорт героя, прием «3 из 15».
Уровень структуры и содержания Дневник двойных записей, лови ошибку, меняем стиль, пирамида-отзыв, прием «3, 2, 1», реставрация текста, соревнуемся с писателем, таблица «тонких» и «толстых» вопросов. Дневник двойных записей, лови ошибку, меняем стиль, пирамида-отзыв, прием «3, 2, 1». реставрация текста, соревнуемся с писателем, таблица «тонких» и «толстых» вопросов. Инсценировка, лови ошибку, меняем стиль, пирамида-отзыв, письмо по кругу, прием «3, 2, 1», реставрация текста, таблица «тонких» и «толстых» вопросов. Лови ошибку, письмо по кругу, пирамида-отзыв, прием «3, 2, 1», узнай по описанию, чтение по ролям.

 

Для систематизации прочитанного в своей работе использую гексы. Например, на заключительном уроке работы над произведением И.С. Тургенева «Ася» в 8 классе предлагаю следующие гексы: Полина Виардо (фото), тургеневская девушка, Баден-Баден, А.Н. Гагина, «зинцигское впечатление», любовь, Рейн и др. Задача учащихся – составить шестиугольники (соты) таким образом, чтобы их грани имели связь, которую необходимо пояснить.

Диагностирование успешности данного опыта проводилось на базе УО «Полоцкая государственная гимназия № 1 имени Франциска Скорины» с учащимися 6 «А» класса на протяжении трех лет. По итогам диагностики, проведенной в 8 «А» классе, свой первоначальный уровень читательской грамотности повысили 42% восьмиклассников, у 51% учащихся он остался неизменным, при этом количественный показатель работы с текстом по классу вырос на 11%.

Список литературы

1. Заир-Бек, С.И. Развитие критического мышления на уроке: пособие для учителя / С.И. Заир-Бек, И.В. Муштавинская. – Москва: Просвещение, 2004. – 175 с.

2. Рекомендации по совершенствованию читательских умений учащихся учреждений общего среднего образования [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://adu.by/wp-content/uploads/2015/umodos/rekomend-chit-umenija-oso.pdf. – Дата доступа: 20.10.2019.

3. Чечет, В.В., Чечет, В.В. Рейтинг грамотности школьников в международном формате: перспективы развития белорусской системы образования / В.В. Чечет, В.В. Чечет // Народная асвета. – 2018. – №12.

4. Фяскоў, М. Цi прайшоў шок ад PISA? / М. Фяскоў // Настаўнiцкая газета. – 2016. – 24 снеж. – С. 6-7.